काठमाडौँ, । आज विश्व टेलिभिजन दिवस विभिन्न कार्यक्रम गरी मनाइँदैछ। हरेक वर्ष नोभेम्बर २१...

पुरा पढ्नुहाेस्

Park Safari Resort

आज हरिबोधनी एकादशी, यस्तो छ पूजा विधि र धार्मिक महत्त्व

भगवान् विष्णु चार महिनाको योगनिद्राबाट जाग्ने विश्वास, तुलसी विवाहसँगै आजदेखि विवाहलगायत शुभकार्य पुनः सुरु हुने धार्मिक मान्यता

3.41K
shares

काठमाडौँ । आज कात्तिक शुक्ल एकादशी अर्थात् हरिबोधनी एकादशी। यसलाई प्रबोधिनी एकादशी, देवोत्थान एकादशी वा ठूली एकादशीका नामले पनि चिनिन्छ। धार्मिक मान्यताअनुसार आजकै दिन भगवान् विष्णु चार महिनाको योगनिद्राबाट जाग्ने विश्वास छ। यस अवसरमा देशभरका विष्णु मन्दिर तथा धार्मिक स्थलमा विशेष पूजा–आराधना गरिँदैछ।

हरिबोधनी एकादशीका दिन घरघरमा रोपिएको तुलसीको विधिपूर्वक विवाह गरिन्छ। तुलसीको मठलाई गोबर र माटोले लिपपोत गरी विभिन्न रङका वस्त्र, फूलमाला तथा तोरणले सजाइन्छ। त्यसपछि भगवान् विष्णुको प्रतीकका रूपमा शालिग्राम वा पीपलसँग तुलसीको विवाह गराउने परम्परा छ।

आषाढ शुक्ल एकादशी अर्थात् हरिशयनी एकादशीका दिन रोपिएको तुलसीलाई आज विशेष पूजा गरी विवाह गराइन्छ। चतुर्मास अवधिभर भगवान् विष्णुको प्रतीकका रूपमा तुलसीको पूजा गर्ने धार्मिक परम्परा रहेको छ। हरिबोधनी एकादशीसँगै चतुर्मास समाप्त हुने र विवाहलगायत माङ्गलिक कार्य पुनः सुरु हुने मान्यता छ।

यस दिन व्रतालुले भगवान् विष्णुको पूजा–आराधना गरी उपवास बस्ने गर्छन्। कतिपयले निर्जला व्रत बस्छन् भने कतिपयले फलाहार ग्रहण गर्छन्। व्रतका क्रममा पिँडालु, सक्खरखण्डलगायत फलाहार खाने चलन छ। रातभर जाग्राम बसी भजन, कीर्तन तथा हरिनाम सङ्कीर्तन गर्नाले भगवान् विष्णु प्रसन्न हुने धार्मिक विश्वास छ।

धार्मिक मान्यताअनुसार हरिबोधनी एकादशीको व्रत बस्दा हजार अश्वमेध यज्ञ र सय राजसूय यज्ञ गरे बराबरको पुण्य प्राप्त हुन्छ। यस दिन गरिने स्नान, दान, जप, तप तथा पूजाआराधनाले अक्षय पुण्य प्राप्त हुने र पाप नाश भई मोक्ष प्राप्त हुने विश्वास गरिन्छ।

हरिबोधनी एकादशीको पूजा विधि

हरिबोधनी एकादशीका दिन बिहान सबेरै उठेर स्नान गरी शुद्ध वस्त्र धारण गर्नुपर्छ। त्यसपछि भगवान् विष्णुको पूजा गर्ने र व्रतको सङ्कल्प लिने धार्मिक विधि छ।

पूजाका क्रममा भगवान् विष्णुको मूर्तिमा जल, अक्षता, फूल, तुलसीदल तथा दीप अर्पण गरिन्छ। त्यसपछि ‘ॐ नमो भगवते वासुदेवाय’ मन्त्रको जप गर्दै भगवान् विष्णुको आराधना गरिन्छ।

यस दिन तुलसीको मठलाई सफा गरी फूलमाला र वस्त्रले सजाएर तुलसी विवाह गराउने चलन छ। तुलसी र भगवान् शालिग्रामको विवाह गराउँदा कन्यादान गरेसरह पुण्य प्राप्त हुने धार्मिक विश्वास छ।

दिनभर उपवास बस्ने, सम्भव नभए फलाहार ग्रहण गर्ने तथा साँझ भगवान् विष्णुको पूजा गरी भजनकीर्तन गर्ने गरिन्छ। रातभर जाग्राम बस्नु पनि यस एकादशीको विशेष धार्मिक विधि मानिन्छ। भोलिपल्ट द्वादशीका दिन भगवान् विष्णुको पूजा गरी पारण गरेर व्रत सम्पन्न गरिन्छ।

पितृका नाममा फूल तार्ने परम्परा

हरिबोधनी एकादशीका दिन दिवङ्गत पितृको सम्झनामा नदी तथा खोलामा फूल तार्ने परम्परा पनि छ। हातमा फूल लिएर ‘पितृभ्यः स्वधा नमः’ मन्त्र उच्चारण गर्दै एकादशी व्रतको पुण्य पितृहरूलाई समर्पण गर्ने धार्मिक चलन रहेको छ।

यसरी पितृका नाममा फूल तार्दा व्रत, दान तथा पूजाबाट प्राप्त पुण्य पितृहरूलाई समर्पण हुने र उनीहरूको आशीर्वादले परिवारमा सुख, शान्ति तथा समृद्धि प्राप्त हुने विश्वास गरिन्छ।

भगवान् विष्णुको योगनिद्रासँग जोडिएको मान्यता

धार्मिक ग्रन्थहरूमा उल्लेख भएअनुसार आषाढ शुक्ल एकादशीका दिन भगवान् विष्णु क्षीरसागरमा योगनिद्रामा जानुहुन्छ। चार महिनापछि कात्तिक शुक्ल एकादशीका दिन जाग्नुहुन्छ। यसै कारण यस दिनलाई देवोत्थान वा हरिबोधनी एकादशी भनिएको हो।

पौराणिक कथाअनुसार एकपटक देवी लक्ष्मीले भगवान् नारायणलाई वर्षभरि जागा रहने वा लामो समयसम्म सुत्ने गर्नाले आफू र अन्य देवताले विश्राम पाउन नसकेको बताउँदै निश्चित समय निद्रा लिन आग्रह गर्नुभएको थियो। लक्ष्मीको आग्रह स्वीकार गर्दै भगवान् विष्णुले प्रत्येक वर्ष वर्षा ऋतुका चार महिना योगनिद्रामा रहने र त्यस अवधिमा देवगण तथा लक्ष्मीले विश्राम पाउने वरदान दिनुभएको धार्मिक कथा छ।

भगवान् विष्णुलाई योगनिद्राबाट जगाउन घण्टा, शङ्ख, मृदङ्गलगायत माङ्गलिक वाद्य बजाउँदै विशेष मन्त्र पाठ गर्ने परम्परा छ।

तुलसी र भगवान् विष्णुको विवाहको पौराणिक कथा

हरिबोधनी एकादशी तुलसी विवाहका लागि पनि विशेष दिन हो। पौराणिक कथाअनुसार जालन्धर नाम गरेका असुरकी पत्नी वृन्दा पतिव्रता थिइन्। उनको पतिव्रत धर्मका कारण जालन्धरलाई पराजित गर्न देवताहरूलाई कठिन भएको थियो।

जालन्धरको वधका लागि भगवान् विष्णुले जालन्धरकै रूप धारण गरी वृन्दाको पतिव्रत भङ्ग गरेको कथा पुराणहरूमा उल्लेख छ। त्यसपछि जालन्धर मारिए। आफूलाई छल गरिएको थाहा पाएपछि वृन्दाले भगवान् विष्णुलाई पत्थर बन्ने श्राप दिइन्। यही श्रापका कारण भगवान् विष्णु शालिग्रामका रूपमा प्रकट भएको धार्मिक विश्वास छ।

पछि भगवान् विष्णुले वृन्दालाई उनको शरीर गण्डकी नदी र केश तुलसीका रूपमा पूजित हुने वरदान दिनुभएको कथन छ। तुलसी भगवान् विष्णुलाई अत्यन्त प्रिय भएकाले उनलाई हरिप्रिया पनि भनिन्छ। यही धार्मिक मान्यताअनुसार हरेक वर्ष कात्तिक शुक्ल एकादशीका दिन तुलसी र शालिग्रामको विवाह गराउने परम्परा चलेको विश्वास गरिन्छ।

विभिन्न धार्मिक स्थलमा मेला

हरिबोधनी एकादशीका अवसरमा नेपालका विभिन्न धार्मिक स्थलमा विशेष मेला लाग्ने गर्छ। सुनसरीको बराहक्षेत्रमा ठूलो धार्मिक जमघट हुने गर्छ भने काठमाडौँको बुढानीलकण्ठमा पनि भक्तजनको उल्लेख्य उपस्थिति रहने गर्छ।

त्यसैगरी काठमाडौँ उपत्यकाका चार दिशामा रहेका चार नारायण मन्दिर—चाँगुनारायण, विशङ्खुनारायण, इचङ्गुनारायण र शेषनारायणमा विशेष पूजा तथा मेला लाग्ने परम्परा छ।

हरिबोधनी एकादशीलाई धार्मिक तथा सांस्कृतिक दृष्टिले महत्त्वपूर्ण पर्वका रूपमा लिइन्छ। तुलसी विवाह, भगवान् विष्णुको पूजा, व्रत, दान तथा पितृको सम्झनामा गरिने धार्मिक कर्मले यस दिनको महत्त्व अझ बढाएको छ।