सुर्खेत । उपल्लो डोल्पाको शे फोक्सुण्डो गाउँपालिकाका पाटन क्षेत्रमा पाइने बहुमूल्य जडीबुटी स्थानीयवासीको आम्दानीको प्रमुख स्रोत बनेको छ । कृषि उत्पादन सीमित हुनु, यातायातको सहज पहुँच नहुनु र रोजगारीका वैकल्पिक अवसर कम हुनुका कारण यहाँका बासिन्दा जीविकोपार्जनका लागि जडीबुटी संकलनमा निर्भर हुँदै आएका छन् ।

डोल्पाका स्थानीयवासी मात्र नभई छिमेकी जिल्ला जाजरकोट, रुकुम पश्चिम र जुम्लाका बासिन्दासमेत जडीबुटी संकलनका लागि उपल्लो डोल्पाका पाटन क्षेत्रमा पुग्ने गरेका छन् । स्थानीयवासीले पशुचौपायासहित पाटन क्षेत्रमा बसेर जडीबुटी संकलन गर्दै आएका छन् ।

शे फोक्सुण्डो गाउँपालिकाका अध्यक्ष धावा सम्डुक गुरुङका अनुसार उच्च हिमाली भेगका पाटनमा पाइने जडीबुटी यहाँका बासिन्दाको आम्दानीको प्रमुख आधार हो । भौगोलिक विकटता, सीमित आर्थिक गतिविधि र रोजगारीका अवसरको अभावले गर्दा जडीबुटी संकलन स्थानीयको जीविकोपार्जनसँग प्रत्यक्ष जोडिएको छ ।

प्राकृतिक स्रोत र जैविक विविधताले सम्पन्न उपल्लो डोल्पामा मौसम अनुकूल हुँदा स्थानीयवासी परिवारसहित पाटन क्षेत्रमा पुगेर जडीबुटी संकलन गर्छन् । यसबाट प्राप्त आम्दानीले खाद्यान्न, लत्ताकपडा, बालबालिकाको शिक्षा र घरायसी खर्च जुटाउन सहयोग पुग्ने गरेको छ ।

उपल्लो डोल्पाका पाटनमा पाइने जडीबुटी नगद आम्दानीको प्रमुख माध्यम बने पनि यसको व्यापारबाट प्राप्त हुने लाभ स्थानीयस्तरमा कति रहन्छ भन्ने प्रश्न महत्वपूर्ण छ ।जडीबुटी संकलन गरेर बिक्री गर्दा आम्दानी हुने भए पनि प्रशोधन, गुणस्तर वर्गीकरण, भण्डारण र बजारसम्म पुर्‍याउने व्यवस्थामा स्थानीय संकलकको पहुँच सीमित छ । यसले गर्दा जडीबुटीको प्रशोधन तथा मूल्य अभिवृद्धिबाट प्राप्त हुने लाभ अन्य तहमा पुग्ने गरेको छ ।

उपल्लो डोल्पामा संकलित केही जडीबुटी प्रशोधनका लागि जाजरकोटको कालेगाउँस्थित जडीबुटी प्रशोधन केन्द्रमा पुर्‍याउने गरिएको छ ।जडीबुटीको बजार मूल्य, माग र गुणस्तरअनुसार आम्दानी फरक पर्ने भएकाले संकलकले सधैँ समान लाभ लिन सक्दैनन् । बजारसम्बन्धी पर्याप्त जानकारी नहुनु, भरपर्दो खरिद प्रणालीको अभाव र ढुवानी खर्च बढी हुनुजस्ता समस्याले उनीहरूको वास्तविक आम्दानी घटाउने गरेको छ ।

स्थानीयवासी जितेन्द्र झाँक्रीका अनुसार स्थानीयस्तरमै जडीबुटीको पहिचान, प्रशोधन, भण्डारण र व्यवस्थित बिक्रीको व्यवस्था गर्न सके उपल्लो डोल्पाका बासिन्दाले आफ्नो श्रमको उचित मूल्य पाउने सम्भावना छ ।उद्योग, पर्यटन, वन तथा वातावरण मन्त्रालयका सूचना अधिकारी महेश नेपालीका अनुसार आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा डोल्पाबाट १ लाख १३ हजार १३७ केजी जडीबुटी निकासी भएको छ । उक्त अवधिमा १ करोड ७ लाख ६२ हजार ५०४ रुपैयाँ राजस्व संकलन भएको उनले बताए ।उनका अनुसार अघिल्लो अवधिको तुलनामा जडीबुटी निकासी र राजस्व संकलन दुवै बढेको छ ।जडीबुटीमा अत्यधिक निर्भरता स्थानीयको आम्दानीसँगै प्राकृतिक स्रोतको संरक्षणसँग पनि जोडिएको छ । आम्दानीको प्रमुख आधार बनेका पाटन र त्यहाँ पाइने वनस्पतिको संरक्षण हुन नसके भविष्यमा स्थानीयको जीविकोपार्जनमै असर पर्न सक्छ ।

जथाभावी संकलन गर्ने, अपरिपक्व अवस्थामा जडीबुटी टिप्ने र प्राकृतिक बासस्थानमा असर पुर्‍याउने प्रवृत्तिले जडीबुटीको उपलब्धतामा जोखिम निम्त्याउन सक्छ । त्यसैले जडीबुटी संकलनलाई आम्दानीसँग मात्र जोडेर हेर्नु पर्याप्त हुँदैन ।कुन प्रजातिको जडीबुटी कुन समयमा र कति मात्रामा संकलन गर्ने तथा पुनःउत्पादन कसरी सुनिश्चित गर्ने भन्ने विषयमा स्थानीयस्तरमा स्पष्ट व्यवस्था आवश्यक छ । वैज्ञानिक अध्ययनका आधारमा संकलनको मात्रा निर्धारण गर्ने, स्थानीय समुदायलाई संरक्षणसम्बन्धी ज्ञान दिने र नियमको प्रभावकारी कार्यान्वयन गर्ने हो भने प्राकृतिक स्रोत र स्थानीय आम्दानीबीच सन्तुलन कायम गर्न सकिन्छ ।

त्यस्तै, जलवायु परिवर्तनले उच्च हिमाली क्षेत्रको पारिस्थितिक प्रणालीमा पार्न सक्ने असरलाई पनि ध्यान दिन आवश्यक छ । तापक्रम, हिमपात र वर्षाको स्वरूपमा हुने परिवर्तनले जडीबुटीको वृद्धि तथा उपलब्धतामा पार्न सक्ने प्रभावबारे अध्ययन र नियमित अनुगमन गर्नुपर्ने देखिन्छ ।शे फोक्सुण्डो, छार्काताङसोङ र डोल्पोबुद्ध गाउँपालिकामा जडीबुटीमाथिको निर्भरता घटाउनु भनेको संकलन रोक्नु नभई यसबाट प्राप्त हुने लाभ बढाउँदै आम्दानीका अन्य स्रोत विकास गर्नु हो ।

स्थानीय उत्पादनको प्रशोधन तथा बिक्री, जिम्मेवार पर्यटन, स्थानीय कला–संस्कृतिमा आधारित व्यवसाय र अन्य आयआर्जनका गतिविधि विस्तार गर्न सके परिवारको आर्थिक जोखिम कम गर्न सकिन्छ ।यसका लागि गाउँपालिका, प्रदेश सरकार र सम्बन्धित संघीय निकायबीच समन्वय आवश्यक छ । जडीबुटीको वैज्ञानिक व्यवस्थापन, संकलकको सीप विकास, बजार मूल्यसम्बन्धी सूचना, ढुवानी सहजीकरण र स्थानीयस्तरमै प्रशोधनका लागि आवश्यक पूर्वाधारमा लगानी गर्नुपर्ने देखिन्छ ।

दुर्गम क्षेत्रमा सडक तथा सञ्चार पहुँच सुधार गर्नुका साथै स्थानीय उत्पादनको गुणस्तर कायम गर्ने र बजारसम्म पुर्‍याउने दिगो व्यवस्था पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ ।जडीबुटी संकलनबाट हुने आम्दानीको वास्तविक अवस्था पहिचान गर्न स्थानीय परिवारको वार्षिक आम्दानी, संकलनमा लाग्ने खर्च, बिक्री मूल्य, व्यापारीको संख्या र जडीबुटीको उपलब्धतासम्बन्धी तथ्यांक संकलन गर्न आवश्यक छ । यस्ता तथ्यांकका आधारमा योजना निर्माण गर्न सके उपल्लो डोल्पाको जडीबुटीजन्य अर्थतन्त्रलाई स्थानीयको हितमा थप व्यवस्थित र दिगो बनाउन सकिन्छ ।